زیست شناسی قهوه

درخت قهوه، درختچه ای همیشه سبز به نام coffea canephora است. گیاه کافِا (Coffea) از گونه گیاهان گلدار از خانواده روناسیان (Rubiaceae) است که در نواحی گرمسیری رشد می‌کند. بلندی آن بین ۳ تا ۱۰ متر است و ۳ تا ۵ سال پس از کاشته شدن محصول می‌دهد. شکوفه‌های سفید رنگ و خوشبوی قهوه بسیار به گل یاس شباهت دارند. میوه‌های قهوه تخم‌ مرغی‌ شکل‌اند و به صورت خوشه‌ آویزان می‌شوند. هر درخت قهوه حدود ۲۰۰۰ میوه می‌دهد. بین ۶ تا ۹ ماه زمان لازم است تا میوه قهوه از رنگ سبز به زرد و بعد قرمز یا بنفش بدل شود و کاملاً برسد.

برگ‌های درخت قهوه به رنگ سبز تیره و براق هستند و ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر طول و ۶ سانتیمتر پهنا دارند. میوه قهوه معمولاً حاوی دو عدد دانه قهوه است که از یک طرف محدب و از طرف دیگر صاف می باشند و در امتداد طولی دانه یک شیار دیده می شود. هر یک از دانه ها از یک پوست نازک و سفید پوشیده شده و هر دو دانه که در یک میوه قرار دارند از یک ماده نرم گوشتی شیرینی احاطه شده اند که روی آن را نیز یک غشای نازک به رنگ قرمز تیره پوشانیده است که همان غشای خارجی قرمز تیره میوه می باشد. اما ۵ تا ۱۰ درصد میوه های یک درخت فقط یک دانه در خود دارند.

معرفی گونه های قهوه
معروف ترین گونه های قهوه به ۳ دسته ی عربیکا ، ربوستا و لیبریکا تقسیم می شوند.

عربیکا (Arabica):
عربیکا یکی از گونه های قهوه است که در ارتفاع ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ متری از سطح دریا می روید .
این درخت بسیار حساس تر از باقی گونه های قهوه است .
دان عربیکا کمی بزرگتر از ربوستا و کوچکتر از لیبریکا است .
قهوه عربیکا از طعم و عطر بیشتری نسبت به باقی گونه ها برخوردار است و طعمی ترش (اسیدیتی) دارد .
عربیکا نسبت به ربوستا از کافئین کمتری (حدود ۱.۵%) برخوردار است .
دانه‌های عربیکا نسبت به ربوستا چرب ‌تر بوده و یقینا این مورد باعث می‌شود روی طعم قهوه‌ نیز تاثیرگذار باشد.
قهوه عربیکا در بازار جهانی از قیمت بالاتری برخوردار است و این به دلیل حساس بودن این درخت است .

ربوستا (Robusta):
ربوستا گونه ای است که درارتفاع پایین تری نسبت به گونه عربیکا رشد میکند .
این گیاه در زمان های منظمی گل نمیدهد .
ربوستا کوچکتر از عربیکا و لیبریکا است .
طعم قهوه ربوستا تلخ و در نوشیدنی کرمای بیشتری نسبت به عربیکا تولید می کند .
کافئین ربوستا (حدود ۲.۷%) است

لیبریکا (Liberica):
لیبریکا گونه ای است که بیشتر درغرب آفریقا و درکشور لیبریا کشت می شود .
درخت لیبریکا دارای تنه قدرتمندی است که ارتفاع آن به ۱۸ متر هم می رسد.
لیبریکا به دلیل نداشتن طعم مناسب طرفدار زیادی ندارد .

گونه قهوه ربوستا با نزدیک به ۲۰ درصد مزارع زیر کشت قهوه در جهان، بعد از عربیکا قرار دارد. درخت قهوه روبوستا ریشه های کم عمقی دارند و ارتفاع آنها بین ۵ تا ۱۰ متر است. میزان بار‌دهی ربوستا از عربیکا بیشتر است و دانه هایی با ۷/۲ درصد کافیئن بیشتر نسبت به دیگر گونه ها دارد. دانه قهوه روبوستا در مقایسه با قهوه عربیکا از حساسیت کمتری نسبت به آفت ها برخوردار است، در آب و هوای گرم تر و ارتفاعات کمتری پرورش می یابد، درجایی که قهوه عربیکا نمی تواند در آن شرایط رشد کند. درخت قهوه روبوستا اولین بار در سال ۱۸۹۰ در حاشیه رودخانه لومانی که شعبه ای از رودخانه کنگو است پیدا شد.

حدوداً در سال ۱۹۰۰ از زئیر به بروکسل و سپس جاوه (اندونزی) انتقال یافت و سپس نتیجه اصلاح شده آن در موسسه پرورش قهوه جاوه به بسیاری کشورها منتقل شد. در حالی که قهوه عربیکا طرفداران بیشتری داشت، آسیب پذیری آن، جاذبه قهوه روبوستا را بیشتر کرد و مشتریانش بیشر شد و امروزه عملاً در همه کشورهای تولیدکننده قهوه یافت می شود. با این حال با توجه به سلیقه مصرف کنندگان و کیفیت عطر و طعم بهتر عربیکا، گونه روبوستا سهم کمتری از مزارع جهان را نسبت به عربیکا به خود اختصاص داده است.

تولید و پرورش قهوه در گوشه و کنار دنیا بصورت بیشماری وجود دارد و افراد بسیاری از این نوشیدنی بی‌نظیر به عنوان نوشیدنی اصلی روزانه‌ی خود استفاده می‌کنند . بنابراین اینکه قهوه پس از نفت به عنوان دومین کالای تجاری جذاب جهان به حساب می‌آید چندان تعجب آور نیست! در واقع قهوه به عنوان یکی از پر مصرف ‌ترین نوشیدنی‌های جهان به حساب می‌آید و دانه‌های آن بصورت گسترده‌ای در همه‌ جا یافت می‌شود . مصرف قهوه در سراسر دنیا به واحد تریلیون در سال می‌رسد . همچنین ۷۰ درصد از مصرف قهوه‌ی جهان مربوط به عربیکا و ۳۰ درصد از آن متعلق به ربوستا می‌باشد . البته در کشور ما مقدار مصرف ربوستا بیشترازعربیکا می‌باشد.